Heb je ongemerkt een gewoonte ontwikkeld om vrijwel dagelijks alcohol te drinken? Met die confronterende vraag opende de website van IkPas, organisator van de jaarlijkse actie Dry January, een aantal jaar geleden. Het doel van deze maand zonder alcohol is niet alleen onthouding, maar vooral bewustwording: waarom drink je wel of niet, en draagt die keuze bij aan een gelukkig leven? Met deze vraag raakt Dry January aan een eeuwenoud filosofisch thema: wat is een gelukkig leven en hoe leef je in een wereld vol verleidingen?
We leven in een tijd waarin genot, consumptie en afleiding gemakkelijk en voortdurend beschikbaar zijn. Met één klik bestellen we eten, kleding en entertainment. Toch leidt dat gemak niet automatisch tot rust of tevredenheid. Integendeel, veel mensen zoeken naar manieren om bewuster te leven. Initiatieven als Dry January met online gemeenschappen waarin ervaringen en doelen worden gedeeld, zijn daar een uitdrukking van.
Vanuit die context rijst de vraag: kan de praktische filosofie van Epicurus ons helpen om deze moderne pogingen tot matiging beter te begrijpen? En hoe bewuste keuzes en nieuwe vormen van gemeenschappen kunnen bijdragen aan een gelukkig leven. Meer filosofisch: wat is een gelukkig leven in een wereld vol verleidingen?
Plezier en het vermijden van pijn
Voor Epicurus (341-270 v. Chr.) draait het goede leven om plezier en het vermijden van pijn, maar niet in de oppervlakkige zin die we vaak met hedonisme associëren. Zijn filosofie is eerder een pleidooi voor gematigd genot. Niet alles wat prettig voelt, maakt ons uiteindelijk gelukkiger.
Epicurus plaatst het individuele genot centraal in zijn filosofie. In tegenstelling tot zijn voorgangers Plato en Aristoteles. Zij verbonden de rede en de deugd voornamelijk aan het goede leven. Deze verschuiving in het denken kwam mede door de enorme groei van de Griekse cultuur in het groeiende rijk van Alexander de Grote. Hierdoor ontstonden nieuwe vormen van gemeenschappen en daarmee ook een ander perspectief op het individu en hoe een gelukkig leven te leiden.
De tuin van Epicurus was zo’n nieuwe gemeenschap. In zijn tuin was iedereen welkom. Vrouwen, mannen en zelfs slaven, iets wat nieuw was in die tijd. In deze inclusieve tuin onderwees Epicurus en gaf hij uitvoering aan zijn praktische filosofie.
Onze kennis van zijn ideeën is deels te danken aan het leerdicht ‘De Rerum Natura’ van de Romeinse dichter en filosoof Lucretius. Met dit werk maakte hij de filosofie van Epicurus toegankelijk voor een breder publiek en zo heeft hij de kern ervan overgeleverd aan volgende generaties.
Epicurus’ filosofie
Epicurus was een atomist. In zijn visie bestaat alles uit atomen en lege ruimte. Menselijke lichamen ontstaan door de eigenschappen en het samenklonteren van atomen en deze vallen na verloop van tijd ook weer uiteen, waarmee ook de ziel vervliegt. Omdat een leven voor en na de dood niet bestaat, is de angst voor de dood niet reëel. Het goede en daarmee het gelukkige leven speelt zich af in het hier en nu.
“De dood gaat ons niet aan. Zolang wij er zijn, is de dood er niet; en wanneer de dood er is, zijn wij er niet.”
Het hoogste doel van het leven is volgens Epicurus ataraxia. Dit is een toestand van innerlijke rust en geestelijke onverstoorbaarheid. Alle atomen zijn in balans en de ziel is in rust. Die bereik je niet door steeds meer te consumeren, maar juist door pijn, lichamelijk en geestelijk, zoveel mogelijk te vermijden. Angst, onrust en onvervulde verlangens staan een gelukkig leven in de weg.
Twee vormen van genot: kinetisch en statisch
Het hedonisme stelt dat genot het hoogste goed is. Twee vormen van genot zijn bekend: een kinetische en een statische vorm. Het kinetische genot is het directe plezier dat ontstaat door het bevredigen van een verlangen. Denk aan eten, drinken of impulsaankopen. In onze tijd is dit type genot overal beschikbaar, maar het is meestal kortstondig. Het verlangen keert snel terug.
Daartegenover staat statisch genot. Dit ontstaat door reflectie en bewustwording. Door stil te staan bij wat je werkelijk nodig hebt, leer je onderscheid te maken tussen verlangens die bijdragen aan duurzaam geluk en verlangens die vooral onrust veroorzaken. Dit genot is minder spectaculair, maar wel stabieler en dieper.
“Het genot is oorsprong en doel van het gelukkige leven.”
Epicurus pleit duidelijk voor deze tweede vorm. De vraag is niet: wil ik dit? Maar: draagt het bij aan mijn welzijn op de lange termijn? Neem ik nog dat ene drankje met het risico op een kater, of kies ik ervoor om morgen fit wakker te worden? In dat licht sluit Dry January opvallend goed aan bij Epicurus’ denken. Niet de onthouding staat centraal, maar de bewuste keuze.
De rol van vriendschap
Geluk bereik je volgens Epicurus niet alleen. Vriendschap speelt een belangrijke rol in het nastreven van ataraxia. Niet omdat sociale status of populariteit van belang zijn, maar omdat vriendschappen je helpen bij het behalen van je doelen. Ze bieden steun.
Vandaag de dag ontstaan nieuwe vormen van gemeenschap, vooral online. WhatsApp groepen, Facebookpagina’s en platforms als IkPas brengen mensen samen rond gedeelde doelen. Deelnemers motiveren elkaar, wisselen ervaringen uit en houden elkaar scherp. In zekere zin zijn dit moderne varianten van Epicurus’ tuin: plekken waar mensen samen oefenen in bewust leven.
Tegelijkertijd is er reden tot voorzichtigheid. Digitale contacten zijn vaak vluchtig en kunnen ook leiden tot vergelijking en prestatiedruk. De vraag is dus of deze moderne tuinen werkelijk bijdragen aan innerlijke rust, of juist nieuwe vormen van onrust creëren. Dat hangt af van de intentie. Dienen ze reflectie en matiging, of worden ze zelf onderdeel van de consumptiecultuur?
Verrassend actueel
Epicurus’ filosofie nodigt uit tot een leven zonder overbodige angst, waarin verlangens kritisch worden onderzocht en matiging geen tekort is, maar een bewuste keuze. Door stil te staan bij wat werkelijk bijdraagt aan een goed leven, ontstaat ruimte voor duurzaam genot en innerlijke rust.
Daarmee blijkt zijn denken verrassend actueel. Het biedt geen kant-en-klare antwoorden, maar wel een denkkader dat helpt om onze omgang met genot, pijn en vriendschap opnieuw te bekijken. Misschien ligt de weg naar ataraxia, toen en nu, niet in meer, maar juist in bewuster kiezen.
Wanneer ervaar jij werkelijk geluk? En welke rol spelen genot, pijn en vriendschap daarin?
Gerelateerde artikelen Oud en nieuw, een moment van goede voornemens …
Leestips
- https://plato.stanford.edu/entries/epicurus/
- Hadot, Pierre. Filosofie als een manier van leven. Amsterdam: Ambo, 2003
Ben je geïnteresseerd in een filosofisch gesprek, neem contact met me op. Het gesprek kan wandelend in het Kralingse Bos plaatsvinden en ook online.
Wil je op de hoogte blijven van nieuwe denkbewegingen, volg het WhatsApp-kanaal ruimdenkenvrijbewegen.
Geef een reactie